Azərbaycan-İran münasibətləri uzun illər ərzində həm gərginlik, həm də əməkdaşlığın növbələşdiyi mürəkkəb və dəyişkən model üzrə inkişaf edib. Hazırkı mərhələdə isə iki ölkə arasında konstruktiv əməkdaşlıq imkanlarını daha çox qarşıdurma və informasiya müstəvisindəki gərginlik əvəzləyir.

Bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biri kimi İranın ideoloji yanaşmalarını xarici siyasət və informasiya siyasətinə daha çox sirayət etdirməsi göstərilir.

İran Kəşfiyyat Nazirliyinin Azərbaycan Dövlət Televiziyasını – AzTV-ni “düşmən media” siyahısına daxil etməsi də Bakı-Tehran münasibətlərində gərginliyin yeni təzahürü kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycanın cavabı

İranın bu addımına cavab olaraq Medianın İnkişafı Agentliyi İranın “Səhər” telekanalı və “Mehr” xəbər agentliyinin Azərbaycandakı fəaliyyətinin qanunsuz hesab edildiyini açıqlayıb.

Bu qərar iki ölkə arasında informasiya sahəsində qarşılıqlı münasibətlərin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

İranın informasiya strategiyasının əsas hədəfi nədir?

İranın ABŞ və İsraillə qarşıdurması fonunda informasiya strategiyasını yeniləməsi diqqət çəkir. Tehran üçün Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycan və Gürcüstan yalnız geosiyasi baxımdan deyil, ideoloji və informasiya təsiri baxımından da mühüm istiqamətlər hesab olunur.

İranın regional informasiya-təbliğat imkanları arasında dövlət televiziyası IRIB-in “Səhər” Universal Şəbəkəsinin azərbaycandilli qolu olan “Səhər TV” xüsusi yer tutur.

Bununla yanaşı, “Mehr”, “IRNA”, “Tasnim”, “Houzə” və Əhli-Beyt Xəbər Agentliyi (ABNA) kimi media platformaları da İranın siyasi və ideoloji mesajlarının müxtəlif auditoriyalara çatdırılmasında mühüm rol oynayır.

Bu media resurslarının fəaliyyəti İranın regional kommunikasiya və təsir siyasətinin mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Çoxpilləli təsir şəbəkəsi

İranın ideoloji təsir mexanizminin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun çoxpilləli quruluşa malik olmasıdır.

Bu sistemdə dini və siyasi mesajların müxtəlif ölkələrdə yayılması üçün universitetlər, dini qurumlar, məscidlər, mədrəsələr, xeyriyyə təşkilatları, gənclər birlikləri və media platformalarından istifadə edildiyi iddia olunur.

Əl-Mustafa Beynəlxalq Universiteti və Əhli-Beyt Dünya Assambleyası da bu kontekstdə İranın xaricdəki dini-ideoloji fəaliyyətinin əsas institutları sırasında göstərilir.

Bəzi qiymətləndirmələrdə bu qurumların Cənubi Qafqazdakı fəaliyyəti də İranın regional təsir siyasətinin tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Lakin ayrı-ayrı qurumların konkret olaraq xüsusi hərbi və təhlükəsizlik strukturları ilə əlaqələri barədə səsləndirilən iddialar müstəqil şəkildə təsdiqlənməlidir.

İranın Azərbaycana qarşı informasiya siyasəti

Tehranın informasiya siyasətinin Azərbaycan istiqamətində sərtləşməsi son illərdə iki ölkə arasında yaranmış siyasi fikir ayrılıqları fonunda baş verir.

Azərbaycanın Cənubi Qafqazda artan geosiyasi çəkisi, Ermənistanla münasibətlərdə yeni mərhələnin formalaşması, regional kommunikasiyaların açılması və nəqliyyat layihələri Tehran üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması və regionda yeni kommunikasiya imkanlarının yaranması İranın regional maraqları baxımından həssas məsələ olaraq qalır.

İranda qərarların arxasında hansı qüvvələr dayanır?

İranın xarici siyasətində müxtəlif siyasi və institusional qrupların təsiri barədə uzun müddətdir müzakirələr aparılır.

Bir tərəfdə daha sərt mövqe nümayiş etdirən və regional siyasətdə İranın təsir imkanlarının qorunmasını istəyən qüvvələr dayanır.

Digər tərəfdə isə Prezident Məsud Pezeşkian, xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və parlament sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf kimi siyasi fiqurların təmsil olunduğu daha diplomatik yanaşmanı müdafiə edən çevrələr mövcuddur.

Bununla yanaşı, ABŞ ilə danışıqlara qarşı daha sərt mövqedə dayanan ultra-mühafizəkar qüvvələrin də qərarvermə prosesinə təsiri diqqətdən kənarda qalmır.

Bu baxımdan İranın xarici siyasətindəki ziddiyyətlər daha çox taktiki yanaşmalar və vasitələr üzərində cəmlənsə də, ümumi strateji məqsədlərdə ciddi fərqlərin olduğu iddia etmək ehtiyatla yanaşılmalı məsələdir.

AzTV qərarı nə deməkdir?

İran Kəşfiyyat Nazirliyinin AzTV ilə bağlı qərarı iki aspektdən qiymətləndirilə bilər.

Birinci yanaşmaya görə, bu addım İranın ümumi informasiya və təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissəsidir.

İkinci yanaşmaya görə isə qərar Azərbaycanla münasibətlərdə daha konstruktiv xətt tərəfdarı olan qüvvələrin mövqeyini tam əks etdirməyə bilər.

İranın siyasi sistemində Prezident institutu mühüm səlahiyyətlərə malik olsa da, ölkənin təhlükəsizlik və xarici siyasət qərarlarının formalaşmasında ali rəhbərliyin və güc strukturlarının təsiri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu səbəbdən İranın Azərbaycanla bağlı qərarlarını yalnız bir siyasi institutun mövqeyi ilə izah etmək mümkün deyil.

SEPAH-ın artan rolu

İranın daxili siyasi sistemində İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu – SEPAH son illərdə mühüm siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik aktorlarından biri kimi çıxış edir.

SEPAH-ın regional proseslərdə, xüsusilə Yaxın Şərqdə İranın təsir imkanlarının qorunmasında oynadığı rol onun xarici siyasət qərarlarının qiymətləndirilməsində də nəzərə alınır.

Bu baxımdan İranın xarici ölkələrlə münasibətlərinin yalnız diplomatik kanallarla müəyyənləşdiyini düşünmək doğru olmaz. Siyasi hakimiyyət, təhlükəsizlik strukturları, dini institutlar və müxtəlif ideoloji çevrələr arasında qarşılıqlı təsir Tehran siyasətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Proqnoz: Azərbaycan-İran münasibətlərini nə gözləyir?

ABŞ və İsrail ilə qarşıdurmanın yaratdığı yeni geosiyasi şərait İran daxilində siyasi və institusional dəyişikliklərin sürətlənməsinə səbəb ola bilər.

Belə bir keçid dövründə Tehran xarici siyasətdə daha sərt mövqedən çıxış edə, eyni zamanda danışıqlarda daha böyük strateji güzəştlər əldə etməyə çalışa bilər.

Bu prosesdə güc strukturlarının təsirinin artması Azərbaycan-İran münasibətlərinə də təsirsiz ötüşməyə bilər.

Gələcək mərhələdə iki ölkə arasında münasibətlərin tamamilə davamlı qarşıdurma xəttinə keçməsi qaçılmaz deyil. Diplomatik kanalların açıq qalması və qarşılıqlı iqtisadi maraqlar əməkdaşlıq üçün imkanlar yaradır.

Lakin İranın Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı artan geosiyasi roluna münasibətinin sərtləşməsi və xüsusilə Ermənistanla bağlı regional proseslərə təsir göstərmək cəhdlərinin artması da istisna edilmir.

Ən həssas məsələlərdən biri isə regionda nəqliyyat və kommunikasiya layihələrinin gələcəyidir. Xüsusilə TRIPP marşrutu ilə bağlı proseslərin inkişafı fonunda İranın informasiya və siyasi təzyiq imkanlarından daha aktiv istifadə etməsi ehtimalı gündəmdə qala bilər.

Beləliklə, Azərbaycan-İran münasibətlərində qarşıdakı dövr həm diplomatik dialoq, həm də informasiya qarşıdurmasının paralel davam etdiyi mürəkkəb mərhələ ola bilər.